Gwna
Błąd
  • XML Parsing Error at 1:98. Error 9: Invalid character
poniedziałek, 13 października 2014 06:28

INFORMACJA O PROJEKCIE:

Projekt ladami poetw. Ernst Wiechert i K.I. Gaczyski realizowany w ramach programu Grundtviga.

Finansowany przez:

Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji

Narodowa Agencja Programu ?Uczenie si przez cae ycie?

ul. Mokotowska 43 00-551 Warszawa

?PROJEKTY WOLONTARIATU SENIORW?

Termin realizacji: od 01.08.2013 r. do 31.07.2015 r.

koordynator w Berlinie

Bogusaw Fleck

030 2135208

0176 831 71 609

E-mail

Adres poczty elektronicznej jest chroniony przed robotami spamującymi. W przeglądarce musi być włączona obsługa JavaScript, żeby go zobaczyć.

Koordynatorem w Polsce jest Stowarzyszenie Zielone Dzieci z Mrgowa ? Polska, gwnym koordynatorem projektu i wspautorem i wsporganizatorem jest organizacja z Berlina Policultura. Autork koncepcji projektu jest Zofia Wojciechowska, wspiera Instytut Hortiterapii.

Informacja o organizatorach : Policultura - To polsko-niemieckie stowarzyszenie o charakterze non profit zarejestrowane jest w Berlinie, dziaaczami s przede wszystkim osoby nalece do rodowiska emigracyjnego. Jego dziaanie skierowane jest zarwno w obszarze regionalnym, oglnopastwowym jak i europejskim. Pojcie ?kultura? rozumiane jest bardzo szeroko i ma na celu przyczyni si do lepszego porozumienia miedzy narodami. Jest stowarzyszeniem nowym skupiajcym dziaaczy spoecznych z wieloletnim dowiadczeniem i z rnych obszarw dziaania.

Stowarzyszenie Zielone Dzieci zajmuje si : Rozwijaniem tosamoci narodowej, edukacj wielopoziomowa i integracj midzypokoleniowa. Celem jest: Ochrona dziedzictwa narodowego. Popularyzacja wiedzy na temat historii, kultury i religii, ze szczeglnym uwzgldnieniem Warmii i Mazur. Wsppraca ze rodowiskami polonijnymi. Popularyzacja dziedzictwa kulturowego i kulinarnego. Promocja zrwnowaonego rozwoju regionalnego i lokalnego. Edukacja na rzecz poszerzania wiadomoci ekologicznej, spoecznej i zawodowej oraz inicjatyw w zakresie rozwoju edukacji nieformalnej i rozwojowej. Propagowanie idei zrwnowaonego rozwoju zgodnie z siami natury i penego szacunku do jej zasobw. Prowadzenie dziaa na rzecz integracji w rodowisku lokalnym, w tym aktywnej integracji, integracji midzypokoleniowej. Aktywizacja osb zagroonych wykluczeniem spoecznym. Wsparcie modziey z mniejszymi szansami. Wsparcie osb niepenosprawnych. Stowarzyszenie zarejestrowane jest w maym miecie Mrgowie, i dziaa na obszarze Warmii i Mazur. Jest to teren kraju, ktry ze wzgldu na swoje pikne pooenie wrd wielkich jezior skierowany jest na aktywno turystyczn w okresie letnim, dbajcy szczeglnie o ochron rodowiska naturalnego z ograniczonym rozwojem przemysu.

Powiat Mrgowski, w ktrym bdzie realizowany projekt odznacza si wystpowaniem obszarw chronionego krajobrazu Natura 2000, istnieje tu Mazurski Park Krajobrazowy. Spoeczno miasta Mrgowa charakteryzuje si sab dynamik. Zauwaamy wic potrzeb cigej edukacji i przeciwdziaania spoecznemu wykluczeniu. W miecie i okolicy istnieje spory odsetek ludzi starszych oraz dua liczba osb bezrobotnych - co powoduje, e wszelkie formy zachcajce do dziaalnoci adresowane do mieszkacw s niezwykle wane. Decydujcy wpyw na rozwj regionu ma agro- turystyka oraz promocja kultury i regionalnych wydarze kulturalnych. Funkcjonuj tu szkoy i placwki owiatowe skupiajce dzieci i modzie mieszkajc w Powiecie Mrgowskim. Stowarzyszenie Zielone Dzieci jest miejscem spotka wielu pokole. Projekt zakada wytworzenie wrd uczestnikw nowych umiejtnoci oraz nabycia wiedzy o niezwykych mieszkacach ziemi Mrgowskiej.

Stowarzyszenie Policultura oraz Stowarzyszenie Zielone Dzieci nawizay kontakt ze sob na corocznych spotkaniach Midzynarodowego Forum Mediw Polonijnych. Tam powsta pomys na zrealizowanie projektu, o wsplnym dziedzictwie kulturowym wytworzonym przez dwch pisarzy (niemieckiego i polskiego) Ernsta Wiecherta i Konstantego Ildefonsa Gaczyskiego, a ktrzy mieszkali zarwno w Polsce jak i w Niemczech.

OPIS: Grupa wolontariuszy z Berlina (6 osb) oraz z Mazur (6 osb) zgodzia si pomaga w pracach badawczych. Wolontariusze z Berlina bd poda ladami poetw na terenie Mazur i zbiera materia informacyjny w postaci zdj, wywiadw z mieszkacami, pisemnych pamitek zwizanych z yciem i twrczoci poetw, tworzy dwikowy zapis wsplnej historii. To samo bd czyni wolontariusze z Mazur na terenie Berlina. W Berlinie bd szuka miejsc zwizanych z pobytem pisarzy w tym miecie. Zadaniem wolontariuszy bdzie sfotografowanie i opisanie obecnej sytuacji pamitkowych miejsc i zachowanych pamitek po pisarzach.

Na podstawie zebranych materiaw pozostali czonkowie obu organizacji wraz ze specjalistami (historykami, filologami, grafikami, archiwistami i dziennikarzami) przygotuj wystaw , ktra bdzie prezentowana w polsko-niemieckiej ksigarni ?Buchbund? w Berlinie oraz Leniczwce PRANIE ? mazurskim muzeum Konstantego Ildefonsa Gaczyskiego w Polsce.

Efekty programu i prac badawczych zostan przedstawione na konferencji z udziaem Midzynarodowego Towarzystwa Mionikw Twrczoci Ernsta Wiecherta. W planie istnieje rwnie stworzenie filmu dokumentalnego. Podczas prac wolontariackich towarzyszy bdzie seniorom kamera, ktra rejestrowa bdzie cay przebieg projektu. Poprzez pryzmat wolontariuszy, nabywaniu przez nich wiedzy, i wzrastajcej wiadomoci, ich komentarzy i zachowa chcemy przekaza informacje o obu pisarzach, ich twrczoci oraz zaskakujcych postawach yciowych.

Zakres realizacji filmu dokumentalnego uzaleniony bdzie od funduszy, o ktre oba stowarzyszenia si ubiegaj. Do realizacji projektu zgosili si seniorzy, ktrzy znaj twrczo jednego z poetw, a w trakcie swojej pracy bd mieli okazj pozna histori i codzienno innego kraju. Projekt ma zwikszy aktywno seniorw, sprawi, by dzielili si swoimi dowiadczeniami i wiedz, i pomc przeamywa bariery midzykulturowe, wzmocni ich poczucie wartoci jako czonka spoeczestwa, ma te ubogaci ich kulturowo i by rdem satysfakcji i samorozwoju.


Wolontariusze bd pracowa w obszarze, ktry ich szczeglnie interesuje. Wsppraca z pozostaymi uczestnikami biorcymi udzia w przygotowaniu wystawy przyczyni si do poznania nowych ludzi, pozwoli na blisze kontakty midzyludzkie oraz poznanie ich realiw ycia. Szczeglne znaczenie ma fakt, e wolontariusze z wielkiego miasta jakim jest Berlin bd mieli okazj pozna tryb ycia, ludzi, rodowisko naturalne maego miasteczka i okolic, jego uroki i specyfik. Natomiast wolontariusze z maego miasta bd mieli okazje przebywa w metropolii, ktra ma do zaoferowania zgoa zupenie co innego.

Obie grupy bd miay kontakt z nowoczesnymi mediami takimi jak Internet, telefony komrkowe z moliwoci robienia zdj, filmw oraz audio-wywiadw, ktre bd zastosowane przy realizacji projektu. Krtkie szkolenie w tym zakresie zapewni seniorom aktualizacj wiedzy na obowizujcym w obecnym czasie poziomie co sprawi wiksz pewno siebie w kontakcie z nowymi technologiami.

Idc ladami obu poetw wolontariusze napotkaj dokumenty oraz dokumentacje ich ycia w obu jzykach, co bdzie wspania okazj do odwieenia znajomoci obu jzykw

Ta rnorodno stanowi szczegln warto poznawcza dla obu grup, poszerzy ich wiedz o rzeczy zupenie nowe zarwno z obszaru kultury narodowej jak i rodowiska naturalnego- tak bardzo zrnicowanego.

Zadania wolontariuszy w obu stowarzyszeniach:

Podczas 3-tygodniowego pobytu w obcym kraju wolontariusze bd zbiera informacje o dwch poetach mieszkajcych niegdy na Mazurach i w Berlinie. W tym celu korzysta bd z nowoczesnych rodkw medialnych takich jak Internet, odwiedza bd lokalne muzea i biblioteki, przeprowadza bd wywiady z mieszkacami- gromadzi informacje w formie pisemnej, fotograficznej czy audiowizualnej. Jednoczenie razem z organizatorami bd dokumentowa swoje dziaania oraz formuowa swoje opinie o wartoci edukacyjnej projektu, ktre zostan sukcesywnie umieszczane na portalach internetowych, w lokalnych gazetach i radiu.

Pod koniec powstanie jeden dokument przedstawiajcy przebieg caego projektu wraz z wystaw powicon poetom zwieczajc cao. Ponadto Seniorzy bd mie moliwo aktywnego spdzania wolnego czasu korzystajc z tego co w tym zakresie oferuj oba miejsca. W Berlinie bdzie to szeroka oferta kulturalna - muzea, koncerty muzyczne, wystawy oraz spacery po miecie jak i berliskich lasach czy okolicznych trasach spacerowych w pobliu jezior.

Mazury z kolei proponuj przepikne rodowisko naturalne, ogromne przestrzenie wodne, sporty wodne, czyste powietrze, zdrowe odywianie, lokalne festiwale muzyczne. Projekt tworzenia wystawy z zaoenia jest dziaaniem non profit w konsekwencji czego praca wolontariuszy bdzie miaa ten sam charakter. Udzia wolontariuszy w filmie dokumentalnym odbdzie si za ich zgoda i konsekwentnie nieodpatnie.

Oczekujemy rwnie inicjatywy ze strony goci , na ich propozycje spdzenia wsplnego czasu. Zadaniem wolontariuszy goszczcego stowarzyszenia bdzie rwnie pomoc przy przyjmowaniu i opiece wolontariuszy przybyych. Bd oni uczestniczy w wolnym czasie goci, wsplnie organizowa niektre posiki, wyjcia na imprezy i spotkania kulturalne czy wycieczki krajoznawcze.


Poza czynnociami zwizanymi bezporednio z przygotowaniem wystawy przewidziane s dla wolontariuszy:

- wycieczki krajoznawcze

- uczestnictwo w wydarzeniach kulturalnych

- zwiedzanie muzew

- wsplne (z gospodarzami i ich rodzinami oraz pozostaymi czonkami stowarzyszenia) spotkania towarzyskie, korzystanie z

urokw natury, wsplne gotowanie i biesiadowanie. . .

To wszystko pozwoli wolontariuszom zdoby nowe dowiadczenia , poszerzy spektrum dziaa w codziennym yciu, uzyska poczucie samozadowolenia i pewnoci siebie. Zdobytymi dowiadczeniami podziel si po powrocie do domu z rodzin i przyjacimi, a zawizane kontakty towarzyskie mog by pielgnowane przez nastpne lata. Rwnie oba stowarzyszenia bd miay okazje lepiej pozna swoje sposoby dziaania co z pewnoci przyczyni si do realizacji nastpnych wsplnych projektw. Dla obu stowarzysze , ktre dziaaj non profit praca wolontariuszy bdzie stanowi ogromn pomoc praktyczn w realizowaniu zamierze.

W wyniku pracy wolontariackiej seniorzy bd mieli wymierne korzyci w zakresie:

- Zawieranie i utrzymanie midzynarodowych kontaktw;

- Moliwoci porwnania standardu ycia rwienikw z innych krajw;

- Moliwo podnoszenia umiejtnoci jzykowych;

- Pozbycie si wasnych uprzedze;

- Dostrzeenie nowych moliwoci i perspektyw we wasnym kraju po zapoznaniu si z sytuacj kraju organizacji goszczcej.

- Uczestnictwo w tworzeniu filmu dokumentalnego oraz wystawy, dajce moliwo dziaania w nieznanych do tej pory dziedzinach i osiganiu satysfakcji.

Tego rodzaju dowiadczenia sprzyjaj procesowi otwierania si na rzeczy nowe, budowaniu tolerancji, wzmocnieniu poczucia wasnej wartoci i chci do ycia.


Od naszych kandydatw oczekujemy aby:

- Mieli zainteresowanie i wyczucie tematu

- Byli gotowi wystpi w filmie dokumentalnym

- Byli elastyczni i mieli otwarty umys;

- Byli ciekawi wiata i mieli potrzeb poznawania nowych ludzi, innych kultur i zwyczajw;

- posiadali ch uczestniczenia w yciu lokalnej spoecznoci;

- Byli towarzyscy i przyjacielscy, szczeglnie w komunikacji z innymi;

- Potrafili umiejtnie rozwizywa konflikty i nieporozumienia oraz precyzyjnie wyraa swoje potrzeby i uczucia;

- Znali swoje wasne ograniczenia w pracy fizycznej i umysowej.

- Umiejtno respektowania rnic kulturowych;

- Poczucie odpowiedzialnoci za powierzone zadania;

Lista chtnych do wzicia udziau w tym projekcie ju obecnie jest zaskakujco duga. Organizatorzy podjli decyzje o wyborze pozostaych wolontariuszy dopiero po uzyskaniu zgody na przeprowadzenie projektu.

Zadaniem mentorw bdzie opieka zarwno nad wolontariuszami wyjedajcymi jak i przyjedajcymi.

Zadania mentorw w stosunku do grupy wyjedajcej:

- przygotowanie wolontariuszy przed wyjazdem do obcego kraju.

- zakup biletw w obie strony na pocig

- ubezpieczenie

- ocena sprawozda wolontariuszy z przebiegu pobytu w partnerskim stowarzyszeniu

- organizacja zakwaterowania i wyywienia

- zakup biletw na rodki komunikacji miejskiej na cay okres pobytu

- organizacja prac wolontariackich

Na podstawie wasnej obserwacji oraz sprawozda seniorw bd oceniali przebieg ich pracy w partnerskiej organizacji.

W przypadku wolontariuszy przyjezdnych mentorzy bd odpowiedzialni za:

- odebranie przybyych wolontariuszy z dworca

- zorganizowanie noclegw

- zakup biletw na komunikacj lokalna

- wyywienie

- wprowadzenie w czynnoci projektowe

- koordynacja prac projektowych

- kontakt z miejscowymi dziaaczami i spoecznoci lokaln

- przygotowanie propozycji na spdzanie wolnego czasu oraz wspuczestnictwo

- odprowadzenie wolontariuszy na dworzec

- ocena przebiegu projektu na podstawie przygotowanych ankiet wypenianych regularnie przez wolontariuszy

 
środa, 12 lutego 2014 22:46

Ten rok by dla nas wyjtkowy. Odwiedzilimy mazurskie wsie lece na Syberii. Aleksandrowka i Znamienka - bylimy tam. Oto relacja

BLIEJ MONGOLII NI RESZTY WIATA?

Chakasja, a to bardzo mityczny kraj. Ley bliej Mongolii ni reszty wiata, jest jedn z republik Federacji Rosyjskiej. Kraina w poudniowej czci Syberii oddalona od Mazur o prawie 8 tys. kilometrw. Dawniej zamieszkiwana przez Chakasw - staro turecki, 80 tys. nard zamieszkujcy terytorium Kotliny Chakasko- Minusiskiej. W Chakasji yje obecnie 108 narodowoci, s wrd nich Rosjanie, Niemcy, Ukraicy oraz Polacy. W Chakasji mieszka 6 tys. Polakw, przy czym w caej Syberii jest ich ponad 400 tys.

W Chakasji po dzi dzie istniej dwie mazurskie wioski ? Znamienka i Aaleksndrowka, zaoone na przeomie XIX i XX wieku stay si jednym z niewielu miejsc na wiecie, gdzie mona obecnie usysze gwar mazursk. W ubiegym roku tj. 2013 r. wyruszya do Chakasji ekspedycja badawcza, ktrej celem byo podjecie prac przygotowawczych do przeprowadzenia naukowej wyprawy do w/w mazurskich wsi. W dniu 16 wrzenia dwuosobowa ekipa wyrusza z Mrgowa na Mazurach i Dobrego Miasta na Warmii. Program Pomost i my rozpoczynamy nowy etap naszej wsppracy z Mazurami na Syberii.


Zabierajc sprzt radiowy wyruszamy z Warszawy do Moskwy i ju po kilku godzinach lotu linami midzynarodowymi i krajowymi przemieszczamy si do Abakanu - stolicy Chakasji. Odwiedzimy Znamienk i Aleksandrowk. Abakan- stolica Chakasji. Miasto ponad 160 tysiczne, zadbane i ukwiecone. Emanuje spokojem panujcym na ulicach. Bezpieczestwo i poczucie komfortu wolnego trybu ycia. Szerokie ulice, przedzielone rwnie szerokimi trawnikami, na ktrych stoj metalowe awki. Specyficzne pene krzeww i zieleni drzew rd-uliczne skwery. Abakan jest tak zielony jak caa Syberia. Faktycznie latem odbywaj si tam liczne festiwale kwiatowe.

Syberia jest nasycona barwami pr roku, wyrazistym kolorem nieba, gr, wd rzeki Jenisej, wieloma zapachami. Na Syberii w szczeglnoci w Chakasji wadze pieczoowicie dbaj o pamitki historyczne. W Szuszenskoje odwiedzilimy muzeum-rezerwat. Chaty pierwszych osadnikw liczce prawie 200 lat, wypenione oryginalnymi sprztami, pachnce zioami wiadcz o trudnym i skomplikowanym historyczne yciu w tej krainie.

Zobaczylimy wiele niezwykych miejsc: Regionalne Muzeum Krajoznawcze im N.M. Martjanowa w Minusisku oraz Polski Instytut Ksiki. Prowadziymy zajcia z animatorami polonijnymi w Abakanie, ktre uwietnia sw obecnoci Pani Konsul z Irkucka Anna Walczak. Polacy w Chakasji maj swoje firmy i przedstawicielstwa, pracuj z energi dziaajc ? nie ogldaj si na reszt wiata. Robi swoje.

By moe ta determinacja miaa wpyw na istnienie tam o dzi dwch mazurskich wsi. Odwiedzilimy szko podstawow i redni w Znamience. Miaam moliwo razem z Ew Piotrowicz ? towarzyszk tej wyprawy - mieszka w mazurskiej wsi lecej na skraju stepu. Rodzina baptystw przyja nas z ca serdecznoci ich wiary i domowego ciepa.

We wsi yje ponad 600 mieszkacw, mieszkaj w drewnianych domach, stale s blisko natury. Domowa kuchnia pena mazurskich przepisw opiera si na prostych produktach pochodzcych z przydomowego ogrodu. wiee warzywa i mleko prosto od krowy, chleb ze sklepu ale take z wiejskiej piekarni serwowany na niadanie stanowi niezapomniany smak przyjani gospodarzy. ycie budzi si wczenie rano, gdy wschodzi nad stepem soce gospodarz wychodzi wyprowadzi krowy i konie na wypas, bierze flint i rusza na tzw. ochot czyli polowanie. Najpopularniejszym autem jest tu tradycyjny ?Moskwicz?, wygodny i mocny, a przede wszystkim atwy w uytkowaniu. Szerokie drogi jedzi si po nich stosunkowo bezpiecznie i wygodnie.

W szkole prowadziymy zajcia z dziemi i modzie. Seminarium ? Hortiterapia, ktra jest niezmiernie interdyscyplinarn dziedzin, bardzo wszechstronnie stosowana m.in. jako program animacji spoecznej, jako kompilacja wielu dziedzin nauk przyrodniczych, humanistycznych oraz medycyny stwarza olbrzymie moliwoci rozwoju. Chcemy zaszczepi wrd mieszkacw Chakasji sympati do horiterapii, a wrd polonijnych organizacji ch dziaania, tak by w przyszoci zaprosi ich do Polski na wsplne seminarium.

W polskich szkoach w Abakanie i Znamience spotkalimy si z nauczycielami jzyka polskiego oraz uczniami. Zaplanowalimy przeprowadzi kilkudniowe warsztaty narodowego taca oraz szkolenie z chakaskimi florystami i polskimi animatorami kultury w zakresie hortiterapii, by pokaza im na czym polega ta prekursorska dziedzina. W tym roku Polacy na Syberii obchodzili 20 lecie polonijnego ruchu. Obecnie dziaa tam ponad 40 polonijnych organizacji. Nasze warsztaty etnobotaniki oparte na zasadach hortiterapii byy prezentem dla polskiej spoecznoci. Wsplnie przygotowalimy program zwizany z obrzdem Mazurskiego wita Polonu.

Mazurskie wioski na Syberii - to nieznana w Polsce historia, gdy cae mazurskie rodziny skuszone przez wadze carskie obietnic nadania ziemi wyruszay kolej do odlegej Chakasji z nadziej na lepsze ycie. Mazurzy przez cae dziesitki lat - szczeglnie z pogranicza przemieszczali si na teren Krlestwa Polskiego, by dalej przewdrowa na Woy. Temat Mazurw na Syberii trafi do mnie za spraw badacza ich historii, potomka Polakw mieszkajcych na Syberii ? dr Sergiusza Leoczyka. W licznych wywiadach jakich udziela Sergiusz Leoczyk dla mojego autorskiego Programu Pomost oraz opracowa badawczych mona przeczyta:

Oglna liczba wychodcw z Krlestwa Polskiego w gb Rosji, wedug stanu z okoo 1910 r., wynosia orientacyjnie 400 000 - 600 000 osb[1]. Na charakter tej migracji, jej intensyfikacj wpyway rne czynniki. Po reformach wociaskich w latach 60. XIX w. coraz liczniejsza bya warstwa proletariatu rolnego poszukujca pracy. Zjawisko to zaostrzao si jeszcze bardziej w okresie kryzysu agrarnego, ktry w latach 80. ogarn Rosj i Europ rodkow[2]. Nie kadego wocianina byo sta na kosztowny i kojarzony u zwykego chopa z niebezpieczestwami wyjazd za ocean, dlatego czsto rolnicy zgadzali si na taszy, i nierzadko finansowany przez rzd wariant wyjazdu na Syberi. Oprcz tego podr na Syberi odbywaa drog ldow ? pocigiem, a nie statkiem przez ocean. Na przeomie XIX-XX w. Syberia tracia powoli charakter miejsca zsyek i wielkiego wizienia, stawaa si w duym stopniu obszarem wolnego osadnictwa i nowym miejscem pracy dla przedstawicieli wielu zawodw i ludzi kariery, w tym take wielu Polakw.

Lwowski ?Przegld Spoeczny? informowa, e w 1885 r. do Cesarstwa Rosyjskiego cignli tumnie tkacze pozbawieni roboty, wskutek zastoju ekonomicznego z miejscowoci fabrycznych z odzi, Zgierza, Pabianic, Zduskiej Woli, Sieradza, Aleksandrowa, Konstantynowa i innych.[3]

Byy to zarwno pojedyncze przesiedlenia, jak i przesiedlenia caych rodzin. Przede wszystkim byli to chopi i kiedy zabrako pracy w fabrykach ? gotowi byli pracowa na roli i jecha na Syberi. Administracja carska bya zainteresowana przesiedlecami udajcymi si za Ural, poniewa zaludnienie Syberii stanowio jeden z gwnych celw polityki caratu

Obecnie Aleksandrowka ? pierwsza wie mazurska postaa w miejscu tosamym dla krajobrazu mazurskiego. Mieszkacy zachowali wiele tradycji domu mazurskiego. Elementy kultury tradycyjnej- zwyczaje, obrzdy, wierzenia i folklor jest dobrze pamitany i co najwaniejsze praktykowany. Pani Berta z domu Pawlczyk ? jedna z najstarszych mieszkanek tej wsi, majca ju ponad 80 lat potrafi do dzi opowiedzie jak dawniej wygldao w jej rodzinie wesele. Rozmawia nie tylko po polsku ale take w gwarze mazurskiej. Usysze yw mow ludzi z Mazur tak daleko od Polski dla historyka jest niesamowitym przeyciem.

Kultura tradycyjna jest czci historii kultury a pami historyczna tworzy dialog miedzy pokoleniami. W mazurskich wioskach dzi na Syberii, yj potomkowie dawnych Mazurw ? to czsto trzecie i czwarte pokolenie. Mimo upywajcego czasu proces przemian materia badawczy jaki udao si zebra od rdzennych mieszkacw tych wsi pozwala wycign wnioski o niezwykej wartoci zapamitanych wycinkw z przeszoci Mazur. Spoeczno Alaksandrowki oraz drugiej wsi Znamienki posiada charakter zamknitych osiedli na ksztat enklaw, zapewne wanie dziki temu udao si do dzi zachowa wiksz cze oryginalnej gwary mazurskiej i zwyczajw. Opierajc si na badaniach dr Sergiusza Leoczyka dowiedziaam si, e: w 1861 r. rzd w sposb szczeglny wspiera przesiedlenie do obwodw amurskiego i nadmorskiego, w 1865 r. na ziemie Ataju. Polityce przesiedleczej, majcej na celu zagospodarowanie Syberii, sprzyjay kolejne akty prawne o dobrowolnym wychodstwie i osiedlaniu si tam. Zazwyczaj na przesiedlenie decydowali si tzw. redniacy, ktrzy rozumieli, e ich stan nie polepszy si w warunkach oglnego kryzysu agrarnego. Podr opacali z zysku ze sprzeday majtku. Wyjedali przewanie na wiosn, aby podrowa ciep por roku i aby mie czym karmi siebie i konie.

Pocztki byy bardzo cikie. Osadnicy mieszkali w ziemiankach, szaasach bd naprdce skleconych lepiankach i dopiero potem budowali dom i inne pomieszczenia gospodarcze. Po przybyciu bez pienidzy, domw, inwentarza rolnego wikszo ju nie miaa moliwoci uprawiania wasnego gospodarstwa, dlatego przesiedlecy przewanie pracowali jako najemni u bogatych chopw syberyjskich. Tzw. ?pieriesielenczeskije uczastki? oznaczone byy czarnymi supami, a na nich widniay biae kawaki tkaniny, na ktrych byo napisane ?pastwowi przesiedlecy? z podaniem liczby osb ? mczyzn i kobiet oddzielnie. W 1885 r. rzd zdecydowa wydawa przesiedlecom przybywajcym do Kraju Ussuryjskiego 600 rubli poyczki, w 1886 ?1893 r. kwota ta zmniejszona zostaa do 200 rubli. Przesiedlecy do innych regionw Syberii zaczli otrzymywa t kwot od 1889 r. Zjawiskiem naturalnym w ostatnich dziesicioleciach wieku XIX byo osadnictwo bez specjalnego zezwolenia. Otrzymanie takiego zezwolenia zwizane byo z du liczb rnych formalnoci, dlatego te wrd przesiedlecw przewaali ci, ktrzy przyjechali samowolnie mieli jedynie paszport, ktrego uzyskanie rwnie nie byo proste.

Nastpnym etapem przesiedlenia na Syberi z Rosji europejskiej mona nazwa ruch przesiedleczy na przeomie XIX ? XX w. Ruch ten zwizany by przede wszystkim z budow kolei transsyberyjskiej. Komitet budowy kolei by zainteresowany zaludnieniem terenw przylegajcych do kolei, aeby mona byo je obsugiwa. W 1889 r. w Rosji wesza w ycie nowa ustawa, ktra daa moliwo dobrowolnym osadnikom moliwo osiadania na Syberii: osiedlecy zostali zwolnieni z podatkw na 3 lata, a w nastpnych 3 latach mieli paci tylko 50%. Przez trzy lata mczyni byli zwolnieni z poboru do wojska. Kolej, na podstawie zarzdzenia z roku 1896 r., dawaa zniki w cenie biletw na przejazd tzw. delegatw, czyli wywiadowcw, ktrzy prowadzili wywiad na temat moliwoci i warunkw osiedlania si. Miejscowa wadza bya zobowizana do zorganizowania w punktach przesiedleczych czy osadach rejonowych sklepw i magazynw ze zboem, mk i innymi podstawowymi produktami i narzdziami. Budowano punkty felczerskie, szkoy, cerkwie, kociki, drogi, mosty oraz kopano studnie. Urzdy przesiedlecze nie naday za potokiem przesiedlecw i ich problemami. Nieraz dochodzio do wielodniowych oczekiwa przed tymi urzdami na wydanie odpowiednich decyzji czy zaatwienie istotnych spraw.

W wspomnieniach najstarszych starszych mieszkacw obu wsi przetrwaa pami o trudnym yciu na syberyjskiej ziemi. Wkrtce okazywao si, e chocia przesiedlecy byli zwolnieni z podatkw pastwowych, to jednak nie byli zwalniani z opat wiejskich czy gminnych, ktre nieraz wynosiy do 25 rubli rocznie. Oprcz tego osiedlecy musieli wykonywa wiele prac wiejsko-gminnych, jak budowa drg, mostw, ogrodze itp. Wieci o przywilejach dla przesiedlecw, umiejtnie podsycane, zaczy dociera do gbokiej prowincji polskich wiosek, gdzie w wyniku pokoleniowych podziaw gospodarstw chopskich zaczo powstawa zjawisko godu ziemi. Jednak to, jakie przywileje dostawali przesiedlecy, zaleao od wadz gubernialnych. W guberniach tomskiej i jenisejskiej byy wydzielone specjalne fundusze na zagospodarowanie; wydzielano te nieodpatnie tereny lene pod budow domw. Najlepsze warunki proponowano przesiedlecom w obwodzie amurskim, jednak oddalenie tego obwodu powodowao, e wikszo przesiedlecw zostawaa po drodze w guberniach Syberii zachodniej i w guberni jenisejskiej.

Przed wyruszeniem do Chakasji zastanawiaam si - bdc jeszcze w Polsce - jak nasz program animacji spoecznej przez etnobotanik prowadzony w otoczeniu ogrodu, w rodowisku naturalnym, z wykorzystaniem pikna kwiatw zostanie przyjty przez mieszkacw Abakanu i syberyjskiej wsi, mazurskich potomkw przesiedlecw z naszych obecnie Mazur. Podczas kilku dniowego pobytu w Znamience wyruszylimy na objazd wiejskich ogrodw. W tym czasie pod koniec wrzenia kwity chryzantemy, ustawione na ganku chronicym od pierwszych przymrozkw, w wysokich glinianych donicach ozdabiay dom. Aksamitki, astry wyglday tak swojsko na syberyjskiej ziemi. A zebrane prosto z jedynego we wsi drzewa kicie jarzbiny trafiy po zebraniu do koszyka pochodzcego jeszcze z rodzinnych mazurskich stron. Koszyk ponad stuletni zachowa si w doskonaym stanie, wypleciony z surowej wikliny ujmujco nas wzrusza.

Dlaczego wic dawni potomkowie Mazurw pozostaj tam do dzi, zapytaam dr Sergiusza Leoczyka dlaczego ludzie ci zwrcili sw uwag na Syberi, o ktrej przecie mogli mie zaledwie sabe i to negatywne wyobraenie. Ot okazao si jak twierdzi dr Leoczyk, e dziki zamieszkom rewolucyjnym, dua liczba robotnikw inteligenckich znalaza si przymusowo na Syberii, gdzie zaja si rzemiosem i do atwo uzyskaa rodki na utrzymanie. Zesacy ci pisywali entuzjastyczne listy do swoich rodzin w kraju, przedstawiajc Syberi w kolorach rowych i zachcajc wszystkich do przyjazdu. Drug kategori mimowolnych agitatorw stanowili onierze z wojny japoskiej, ktrzy niewtpliwie mieszali Manduri z Syberi i na rachunek tej ostatniej zapisali wszystkie zalety ziemi mandurskiej.

Dr Sergiusz Leoczyk swoje badania opiera na odnalezionych dokumentach. Czynnikiem agitacyjnym byo rozdawanie ziemi przesiedlecom, udzielanie zapomg w gotwce, ofiarowanie przejazdu na miejsce prawie za darmo, bo za czwart cz ceny biletu kolejowego III klasy[4].

Cikie warunki pogodowe, niemoliwo zaoenia dobrze prosperujcych gospodarstw? wszystko to zmuszao Polakw do powrotu, jednak by on w wikszoci niemoliwy. Przed wyjazdem z ojczyzny wocianie sprzedawali swoj ziemi i dom (jeeli je mieli), oprcz tego musieli podpisa owiadczenie o tym, e zrzeka si ziemi w ojczynie i e zobowizuje si wymeldowa oraz zameldowa na nowym miejscu[5]. Nierzadko chopi szukali innego miejsca na Syberii, jak np. w roku 1909 polscy chopi masowo przesiedlili si z powiatu krasnojarskiego guberni jenisejskiej i powiatu chabarowskiego obwodu akmoliskiego w okolicy Omska[6]. Wyjedali rwnie jeszcze dalej, jak np. Jzef Okuowicz, ktry opisuje przypadek, jak w roku 1913 spotka na wyspie Maui, archipelagu Hawajskiego, dwch byych kolonistw syberyjskich, Polakw z Kieleckiego, zatrudnionych na plantacji trzciny cukrowej. Jeden z nich by ju kiedy przedtem w Stanach Zjednoczonych, teraz za obydwaj marzyli, by dosta si do Parany[7]. Natomiast Leopold Caro przytacza fakt, i wocianie spod Krasnojarska zwrcili si do zarzdcy fabryki porcelany spod Warszawy z informacj, e jest ich kilka grup, po okoo szesnacie rodzin kada oraz, e chc porzuci swoje ziemie na Syberii i kupi ziemie pod Warszaw. Mimo, e mieszkaj na Syberii, od 20 lat tskni za ojczyzn[8].

W latach 1885 ? 1914 na terenie Syberii powstao 59 wiosek zamieszkaych przez Polakw[9], z ktrych najwicej zostao zaoonych przez przesiedlecw z guberni Kraju Pnocno ?Zachodniego ? z guberni grodzieskiej (np. znana wie Biaystok w guberni tomskiej), miskiej (Misk-Dworiaskij w guberni tobolskiej), z guberni wileskiej i witebskiej (Wilenka, Witebka, Polski Wysieok i Kanok w guberni jenisejskiej) oraz z guberni lubelskiej, siedleckiej. Kilka wiosek zostao zaoonych w powiecie minusiskim guberni jenisejskiej przez przesiedlecw z guberni woyskiej jeszcze w latach 1896 ?1897. S to Agysztak, Kresawka, Abadziul i Aleksandrwka w gminie sabiskiej. Zaoyciele to Polacy luteranie oraz spolonizowani Niemcy.

W czasie naszego pobytu na Syberii razem z dr Ew Piotrowicz miaymy moliwo pozna histori dwch mazurskich wsi, porozmawia z mieszkacami. Aleksandrowka leca w Kraju Krasnojarskim, wrd lasw mieszanych, gwnie liciastych , okolonych brzozowymi drzewami ? droga do wsi wije si malowniczo przeplatajc z rzek - obecnie jest wsi wymierajc. Jeszcze pod koniec XX w yo tam ok. 180 ludzi obecnie wiksza cz mieszkacw przeniosa si do Znamienki i wikszego Minusiska. Trzy czwarte domw dzi stoi pusta, sprawia to nieco przygnbiajce wraenie ? ale dla nas wani s ludzie nadal pamitajcy histori wsi.

Mam nadziej, e ten wspczesny opis bdzie stanowi podstaw do rekonstrukcji historii kultury tradycyjnej. Spowoduje zainteresowanie histori ?syberyjskich Mazurw? take na naszym terenie, by moe bdziemy razem z nimi odtwarza model kultury Mazurw. Kultury tosamej dla Mazurw z wsi lecej na skraju syberyjskiego stepu i wspczesnych Mazur. Wspczesne przeobraenia wsi mazurskiej tworz niezapomniane zjawisko ? wielokulturowoci przestrzeni. Pami o zjawiskach zachodzcych w kulturze niematerialnej i w sferze duchowej jest wykadnikiem wizi spoecznej.

W Zanamience udao nam si przygotowa razem z nauczycielk jzyka polskiego p. Olg Szuszncew inscenizacj Mazurskiego wita Plonu. We wsi istnieje rednia i podstawowa szkoa oraz dwustopniowa szkoa muzyczna, pracuje dom kultury, gdzie odbywaj si wystpy i akademie. Funkcjonuj liczne sklepy spoywcze, a obok rynku znalaz swoje miejsce sklep meblowy. Prawie przy kadym domu zamontowana jest antena satelitarna. Modzie w szkole ma dostp do Internetu, sale s dobrze wyposaone w podstawowe pomoce, telefony komrkowe, laptopy i komputery.

Syberia amie w nas stereotypy, w stolicy Abakanie - przy wieowcach stoj drewniane domy, na wsi przy domu czsto stoi tzw. ?wygdka? a obok przechadza si swobodnie cay inwentarz gospodarza. Rosyjska nowoczesnoci i tradycja i nie jest im z tym le. Moe nas troch to szokowa, ale kady kraj ma swoje zwyczaje. Mazurzy zarwno w Polsce jak i na Syberii maj wasn histori ale wspln dla nas potrzeb stanowienia o tosamoci bliskiej kraju Ojczystego. Zapewne gdyby nie ta determinacja nie rozmawiali by dzi najprawdziwsz i tak bardzo yw gwar mazursk ? tak jakiej dzi na Maurach ju prawie nie ma. Wiedza na ten temat a przede wszystkim utrwalenie tego dziedzictwa jest naszym celem.

Opuciam Chakasj, egnana przez mieszkacw mazurskich wsi z nadziej, e powstae na Uniwersytecie Warmisko- Mazurskim Centrum Bada nad Dziedzictwem Kulturowym i Przyrodniczym podejmie si tego zadania. Spogldajc przez okno samolotu pozostawia tam jeszcze wiaty nieznane ale tak bardzo blisko z nami zwizane. Przed laty przysza do mnie historia dawnych Mazurw z Syberii by dziki temu pokaza jak niezwyka jest to do dzi kraina.

W ekspedycji wziy udzia : Zofia Wojciechowska ? trener hortiterapeuta i Ewa Piotrowicz ? etnograf i choreograf narodowych tacw. Organizatorzy wyprawy FPNKA ?Kongres Polakw w Rosji?, Konsulat Generalny RP w Irkucku, organizacje polonijne w Abakanie i Minusisku, Stowarzyszenie Zielone Dzieci, Stowarzyszenie Wsplnota Polska, Instytut Hortiterapii. Pomocy udzielili nam: Centrum Inicjatyw Kulturalnych w Olsztynie, Burmistrz Miasta Mrgowa. Ekspedycja odbya si pod patronatem Marszaka Wojewdztwa Warmisko ? Mazurskiego Jacka Protasa. Nasza wyprawa organizowana bya przy wsparciu Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP, Urzdu Marszakowskiego Wojewdztwa Warmisko- Mazurskiego, Urzdu Miasta Mrgowo, Portalu Kultura Warmii i Mazur wiatowid oraz wielu innych firm i organizacji.

Fot. Zofia Wojciechowska, Gry Sajany ? Chakasja, Znamienka i Aleksandrowka

Zofia Wojciechowska, Instytut Hortiterapii, Zielony Promie, prezes Stowarzyszenia Zielone Dzieci w Mrgowie. Materia rdowy stanowi wywiady z mieszkacami Zanmienka i Alaksandrowka, nagrania dla Zielonego Archiwum Historii Mwionej, Programu Pomost w Radio Wnet, wywiady i materia badawczy udostpniony w opracowanych dr Sergiusza Leoczyka ? historyka i badacza z Syberii.



[1] Pilch A., Wstp [W:] Emigracja z ziem polskich w czasach nowoytnych i najnowszych (XVIII-XX w), pod red. A.Pilcha, Warszawa 1984, s.9.

[2] Masiarz W., Migracja chopw polskich na Syberi w kocu XIX i na pocztku XX wieku, [W:] Syberia w historii i kulturze narodu polskiego pod redakcj naukow Antoniego Kuczyskiego, Wrocaw 1998, s. 231.

[3] Wychodstwo wocian z Krlestwa, ?Przegld Spoeczny?, 1886:1, s.86.

[4] Sokulski J., Wychodstwo na Syberii// ?Sybirak?, nr 2(18) 1939, s. 63-66.

[5] Archiwum Pastwowe w Lublinie. Rzd gubernialny Lubelski, sygn. WP 1910:18, k. 48.

[6] ???????? T. ?., ? ?????????????? ????? ???????????? ???? ???????? ???????????? ????????? ???????? ?????? ?? ?????? XIX-XX ??.// ?????????? ??????? ??????? ??????. ?. 1. ???????, 2007, ?.97-98.

[7] Okoowicz J., Wychodstwo i osadnictwo polskie przed wojn wiatow, Warszawa 1920, s. 381.

[8] Caro L., Emigracja i polityka emigracyjna ze szczeglnym uwzgldnieniem stosunkw polskich.., Pozna 1914, s. 254.

[9] ?????????? ??????????????? ???????????? ?????, ?. 826, ??. 1, ?. 1951, ?. 190, 194-207, 218-220; ?. 1799, ?. 73-74.

 
Konferencja Ekomuzeum u Jeziorowskich
czwartek, 28 lutego 2013 21:44

Wizyta studyjna :

Zapraszam na relacj ze spotkania z Anna Nowokolska- Przewodniczca Komisji ds. Turystyki i Rozwoju Gospodarczego Prezes SRR ?Puszcza Borecka? oraz - Zbigniewem Mieruski ? animatorem OWIES w Eku.

Ekomuzeum to ?ywe? muzeum, to muzeum bez murw, w ktrym moemy pozna pasje ludzi w ich naturalnym otoczeniu, gdzie dziedzictwo przyrodnicze i kulturowe miejsca jest dostpne na wyciagnicie rki. W ekomuzeum nie tylko poznasz i odkryjesz przyrod

i histori miejsca, ale te moesz sprbowa regionalnych smakoykw, uczestniczy w warsztatach rkodzielniczych
i artystycznych, odkrywa lokalny koloryt przez udzia
w spotkaniach i imprezach prezentujcych to, co najlepsze, najciekawsze na Mazurach. Ludzie, ktrzy tworz ekomuzea wykorzystuj w sposb odpowiedzialny zasoby przyrodnicze, kulturowe, tradycje, histori ? a tego na Mazurach nie brakuje. Ekomuzea powstaj w trzech Mazurskich wsiach: Jeziorowskie ? Gmina Kruklanki, Lisy ? Gmina Banie Mazurskie
i ytkiejmy ? Gmina Dubeninki.

Wykad pt. Wsppraca partnerska ? szans rozwoju turystyki i ekonomii spoecznej

- Zbigniew Mieruski ? animator OWIES w Eku

Konferencja cieszya si duym zainteresowaniem.

Dodatkow atrakcj okazay si potrawy regionalne przygotowane przez Panie z Jeziorowskich

Mamy nadziej na kolejne spotkanie, tym razem na wsplnej wyprawie " Tropem kaczki" - wyprawa odkrywcw QUEST Ekomuzeum u Jeziorowskich A moe ju wiosn u nas na ziemi mrgowskiej? Relacja przygotowana w ramach wizyty studyjnej przy wsppracy z Mazurskim Klastrem Turystycznym.

Zapraszamy

Stowarzyszenie Zielone Dzieci i Mazurski Klaster Turystyczny.

fot. M.Markiewicz

 
poniedziałek, 11 lutego 2013 19:58

Zielone Archiwum Mwionej Historii

na licie polskich archiww spoecznych.

Stowarzyszenie dziaa od 2007 roku. Organizacja pracuje na rzecz rozwijania kontaktw midzypokoleniowych, midzynarodowych, zachca do wolontariatu. Zajmuje si rwnie promocj regionu Warmii i Mazur. Stowarzyszeniu przywieca motto: ?Bliej natury, bliej? serca? wiata?. W 2009 roku Stowarzyszenie ?Zielone Dzieciaki? opracowao program Zielone Archiwum Mwionej Historii. Celem akcji jest zaszczepienie w modym pokoleniu wraliwoci na pami o tragicznych momentach historii regionu, ktra ze wzgldu na emigracyjn wielokulturowo jest bardzo rnorodna.

Zielone Archiwum Mwionej Historii dokumentuje dzieje regionu, rejestrujc w formie reportau i nagra opowieci np. pana Ryszarda Bitowt. W archiwum znajduj si repliki zdj, dokumentw dotyczcych Mrgowian, Repatriantw, Kresowiakw. Materiay umieszczane s w postaci cyfrowej na portalu Radio Wnet.

Typ zasobu: fotografia, wspomnienia, nagrania audio

POLECAMY! Ju jest publikacja ?Archiwistyka spoeczna?

?Archiwistyka spoeczna? to pierwsza ksika poruszajca caociowo temat oddolnego gromadzenia dokumentacji historycznej w Polsce, bdca zarazem zaproszeniem do dyskusji dla badaczy i praktykw tej dziedziny. W pierwszej czci zawiera teksty teoretyczne, opisujce miejsce archiwistyki spoecznej w polskiej rzeczywistoci, perspektywy rozwoju dziedziny, dotychczasowe dziaania rodowiska pozarzdowego, naukowego i pastwowej suby archiwalnej z tym zwizane, problemy zwizane z funkcjonowaniem AS-w. Druga cz ma pomc pracownikom i wolontariuszom archiww w ich codziennej pracy, a take by inspiracj do tworzenia AS-w. Materiay edukacyjne, stworzone przez pracownikw Orodka KARTA prowadz przez kolejne etapy powstawania i dziaalnoci archiwum spoecznego: od pozyskiwania zbiorw przez udostpnianie. Traktujemy t publikacj jako baz do dalszych dziaa edukacyjnych: powstae materiay bdziemy ulepsza w latach kolejnych w toku konsultacji ze rodowiskiem AS. Ksika opublikowana na licencji Creative Commons BY SA dostpna jest rwnie na stronie www.archiwa.org.

 
poniedziałek, 11 lutego 2013 19:57

Zielone Archiwum Mwionej Historii wrd Archiww Spoecznych

Konferencja prasowa ?Ustanowienie dziedziny Archiwistyka spoeczna?

19 grudnia 2012 odbya si konferencja prasowa majca na celu zdefiniowanie czym s archiwa spoeczne, opowiedzenie o dotychczasowych dziaaniach w tej dziedzinie: Orodka KARTA oraz Naczelnej Dyrekcji Archiww Pastwowych, a take poinformowanie o nowym projekcie ?Archiwa spoeczne w Polsce?.
W spotkaniu wzili udzia: dr Andrzej Biernat, Zastpca Naczelnego Dyrektora Archiww Pastwowych, Katarzyna Zital, koordynatorka programu Orodka KARTA ?Archiwa spoeczne w Polsce? oraz Zbigniew Gluza, prezes Orodka KARTA.

Zdjcia z szuflady maj warto!

Trjka
15.01.2013
Przedwojenny bilet do teatru, nagrania odgosw ulicy, zdjcie medalu otrzymanego przez pradziadka - takie zbiory wraz z opisami stanowi cenne rdo informacji dla kolejnych pokole i historykw. Archiwist spoecznym moe zosta kady!

Wikszo ludzi nie zdaje sobie sprawy z istnienia takiego zjawiska, jak archiwa spoeczne, a szacujemy, e tych jest ich w Polsce kilkaset. To po prostu archiwa powstajce oddolnie i angaujce spoeczestwo - Katarzyna Zital, koordynatorka projektu "Archiwa spoeczne w Polsce".

Kady z nas moe uzupenia zbiory, przekazywa zdjcia, dokumenty, nagrania i opisywa je. Archiwa spoeczne prowadzone s zarwno w internecie i fizycznie, przez organizacje czy osoby prywatne. - Akcja Orodka Karta zmierza do przygotowania otwartej bazy danych tych archiww, ewidencji ich zbiorw oraz uwiadamiania, e take historie codzienne, lokalne s cenne i warto dba o pami o nich - wyjania go Michaa Nogasia.

Baza posuy wymianie informacji o istniejcych w Polsce archiwach spoecznych, ocaleniu zbiorw, ktre czsto gin, gdy umiera osoba je gromadzca, a take edukacji. Orodek Karta przygotowa rwnie materiay edukacyjne dla archiwistw, ktrzy chcieliby zakada i prowadzi archiwa spoeczne.

Jeli posiadaj Pastwo informacje o takich archiwach bd sami je prowadz i chcieliby doczy do otwartej bazy danych prosimy o kontakt pod wskazany TU numer telefony/adres email.


Jak mog zosta wykorzystane ich zbory? Czy archiwa cyfrowe maj przewag nad stacjonarnymi?
Posuchaj caego spotkania, a w nim - relacji z archiww spoecznych: w Kanadzie i Polsce.

 
«pierwszapoprzednia12345678910następnaostatnia»

Strona 1 z 16

Strona powstala dzieki wsparciu finansowemu
Narodowego Funduszu Ochrony Srodowiska
oraz Funduszu Partnerstwa